Serbest çalışan ustanın kâğıt işleri: vergi, sigorta, belge

Kendi başına çalışmaya başlayan bir ustanın önüne üç ayrı kâğıt sorusu çıkıyor: vergi, sigorta ve mesleki yeterlilik belgesi. Üçü birbirine benziyor ama üçünün muhatabı ayrı, süreci ayrı, aciliyeti ayrı.

Bunları tek bir "resmiyet" yumağı sanmak işi büyütüyor. Vergi dairesine sorulacak soruyu SGK'ya sorunca cevap alamıyorsunuz, ve üçü aynı anda halledilmesi gereken şeyler de değil.

Üç soru, üç ayrı kapı

Birinden aldığınız cevap diğerini bağlamıyor. Sigortalı olmanız vergi mükellefi olduğunuz anlamına gelmiyor; ustalık belgeniz olması da vergi durumunuzu değiştirmiyor.

Vergi: mükellef olmak tek seçenek değil

Gelir Vergisi Kanunu'nun 9. maddesi, belirli koşullardaki küçük sanat erbabını vergiden muaf tutuyor. Maddenin ikinci bendi şöyle bir tarif yapıyor: iş yeri açmadan, gezici olarak ve doğrudan doğruya tüketiciye iş yapanlar. Madde bu kapsamda musluk tamircisi, çilingir, ayakkabı tamircisi, berber, nalbant, fotoğrafçı gibi meslekleri tek tek sayıyor.

Buradaki üç şart önemli, çünkü üçü birden aranıyor:

• İş yeri açmamak. Dükkânı olan bu bentten yararlanamıyor.
• Gezici çalışmak. İşi müşterinin bulunduğu yerde yapmak.
• Doğrudan tüketiciye çalışmak. Bir şirkete bağlı iş yapan bu kapsamda değil.

Kanun ayrıca kimlerin muaflıktan yararlanamayacağını da yazıyor: ticari, zirai veya mesleki kazancı nedeniyle zaten gerçek usulde gelir vergisine tabi olanlar, ve bu işleri bir şirkete bağlılık arz edecek biçimde yapanlar.

Madde bir meslek listesi sayıyor, herkesi kapsayan genel bir kural koymuyor. Örneğin özel ders vermek serbest meslek kazancı sayılıyor ve bu maddenin konusu değil. Kendi mesleğinizin kapsama girip girmediği işi nasıl yaptığınıza da bağlı; aynı meslek dükkânda yapılınca başka, gezici yapılınca başka değerlendiriliyor.

Bu ayrımı kendi başınıza yapmaya çalışmayın. Cevabı bir mali müşavir on dakikada veriyor, ve yanlış varsayımla başlamanın maliyeti o danışmanlığın ücretinden yüksek.

Esnaf vergi muafiyeti belgesi

Muafiyet kapsamındaysanız vergi dairesinden bir esnaf vergi muafiyeti belgesi alabiliyorsunuz. Bu belge muafiyeti oluşturmuyor, var olan durumu belgeliyor. Bazı işlerde karşı taraf bunu istiyor.

Sigorta: çalışıyor olmak sigortalı olmak değil

Vergi tarafı çözülse bile sigorta ayrı bir konu, ve kendi başına çalışanların en çok ihmal ettiği yer burası.

Zorunlu sigortalı olmayı gerektirecek biçimde çalışmıyorsanız, SGK'nın isteğe bağlı sigortalılık yolu var. SGK'nın kendi sayfasında aranan şartlar şöyle sayılıyor:

• 18 yaşını doldurmuş olmak
• 5510 sayılı Kanuna tabi zorunlu sigortalı olmayı gerektirecek şekilde çalışmamak
• Sigortalı çalışmakla birlikte ay içinde 30 günden az çalışmak ya da tam gün çalışmamak
• Kendi sigortalılığı nedeniyle malullük veya yaşlılık aylığı almıyor olmak

Başvuru "İsteğe Bağlı Sigorta Giriş Bildirgesi" ile ikametgâhın bulunduğu sosyal güvenlik il müdürlüğüne yapılıyor; e-Devlet üzerinden de yürüyen bir yol var. Sigortalılık, başvurunun kuruma ulaştığı günü takip eden günden başlıyor.

İki şeyi birden kapsıyor. Biri malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası, yani emekliliğe sayan kısım. Diğeri genel sağlık sigortası.

Sigortasız geçen zamanın gerçek maliyeti

Bu konu genelde ceza üzerinden anlatılıyor. Daha doğru bakış açısı kayıp üzerinden.

Emeklilik prim günüyle hesaplanıyor. Sigortasız çalıştığınız her ay, emekli olacağınız tarihi ileri itiyor. Bu fark bugün hissedilmiyor, on yıl sonra hissediliyor ve o noktada geriye dönüp kapatmanın yolu sınırlı.

İkincisi sağlık. Genel sağlık sigortası olmadan hastaneye gitmek, aylık primin çok üstünde bir faturayla karşılaşmak demek. Üstelik bu, çalışamadığınız günde oluyor.

Bir de gözden kaçan üçüncüsü var: prim ödeme kaydı belge başvurularında işinize yarıyor. Ustalık belgesi için mesleğinizde çalıştığınızı belgelemeniz gerektiğinde, istenen şeylerden biri SGK hizmet dökümü oluyor. Yani sigorta yalnızca ileriye değil, geriye dönük ispat olarak da işliyor.

Belge: ustalık ve kalfalık

Mesleki yeterlilik belgesi üçüncü ve en çok karıştırılan başlık. Vergiyle de sigortayla da doğrudan bağlantısı yok; kendi mevzuatı var — 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu.

İki ana yol bulunuyor:

Okul yoluyla. Mesleki eğitim merkezinin dört yıllık programında 11. sınıfı tamamlayan kalfalık, 12. sınıfı tamamlayan ustalık belgesi alıyor.

Çalışarak. Zaten mesleği yapanlar için ayrı bir yol var. Kalfalık yeterliliğini kazanmış ve mesleğinde belirli bir süre çalışmış olanlar, bunu belgeleyerek önce kalfalık sınavına giriyor; başaranlar sonrasında açılan ustalık sınavına alınıyor. Çalışma süresinin belgelenmesinde SGK hizmet dökümü ya da vergi dairesi onaylı mükellefiyet yazısı isteniyor.

Belgenizin olup olmadığını e-Devlet üzerinden sorgulayabiliyorsunuz. Başvuru ve sınav takvimi için muhatabınız bulunduğunuz ilçedeki mesleki eğitim merkezi.

Her meslek 3308 kapsamında değil. Kendi dalınızın kapsamda olup olmadığını mesleki eğitim merkezine sormak, internetteki listelerden birine güvenmekten daha hızlı sonuç veriyor. Kapsam zaman içinde değişiyor.

Ne zaman mali müşavire gidilir

Şu dört durumda kendi başınıza karar vermeyin:

• Muafiyet kapsamında olup olmadığınızdan emin değilseniz
• Dükkân açmayı düşünüyorsanız, çünkü bu bütün tabloyu değiştiriyor
• Şirketlere fatura kesmeniz isteniyorsa
• Bir yıldan uzun süredir kayıt dışı çalışıyor ve düzene girmek istiyorsanız

Son maddedeki kişilerin çoğu, düzene girmenin cezayla başlayacağını sanıp erteliyor. Geriye dönük durumların çözüm yolu genelde bulunuyor ama kişiye göre değişiyor; mali müşavirin ilk cevabı çoğu zaman beklenenden iyi çıkıyor.

Rakamları buraya yazmıyoruz

Bu yazıda bilerek hiçbir tutar yok.

Muafiyet sınırları, prim tutarları ve asgari ücrete bağlı eşikler her yıl değişiyor. Bugün doğru yazacağımız bir rakam gelecek yıl birinin yanlış karar vermesine sebep olur. Güncel tutarlar için doğru adresler şöyle.

• Vergi tarafı: gib.gov.tr ve bağlı olduğunuz vergi dairesi
• Sigorta tarafı: sgk.gov.tr ve e-Devlet
• Belge tarafı: bulunduğunuz ilçenin mesleki eğitim merkezi

Bu yazı hukuki ya da mali danışmanlık değil. Hangi sorunun kimin işi olduğunu ayırmak için yazıldı; kararı verirken muhatabınız yukarıdaki kurumlar ve mali müşaviriniz.

Sık sorulan sorular

Vergi levhası olmadan çalışılabilir mi?

Gelir Vergisi Kanunu'nun 9. maddesi belirli koşullardaki küçük sanat erbabını muaf tutuyor — iş yeri açmadan, gezici olarak, doğrudan tüketiciye çalışanlar. Kendi durumunuzun bu kapsama girip girmediği mesleğinize ve çalışma biçiminize bağlı; net cevabı vergi dairesi ya da mali müşavir veriyor.

Esnaf muaflığı nedir?

Belirli koşulları taşıyan küçük sanat erbabının gelir vergisinden muaf tutulması. Muaflık kendiliğinden işliyor; istenirse vergi dairesinden esnaf vergi muafiyeti belgesi de alınabiliyor. Her meslek için geçerli değil, kanun bir liste sayıyor.

Ustalık belgesi nereden alınır?

Mesleki eğitim merkezlerinden, 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu kapsamında. Okul yoluyla ya da mesleğinde çalışmış olanlar için sınav yoluyla alınıyor. Mevcut belgenizi e-Devlet'ten sorgulayabilirsiniz.

Kendi başına çalışan biri nasıl sigortalı olur?

Zorunlu sigortalılık kapsamında değilseniz SGK'nın isteğe bağlı sigortalılık yolu var. Başvuru sosyal güvenlik il müdürlüğüne ya da e-Devlet üzerinden yapılıyor; hem emekliliğe sayılan sigorta kollarını hem genel sağlık sigortasını kapsıyor.

Sigortasız çalışırsam ne kaybederim?

En somut iki kayıp emeklilik gününüz ve sağlık güvenceniz. Bir üçüncüsü de var: ustalık belgesi gibi başvurularda mesleğinizde çalıştığınızı belgelemeniz istendiğinde SGK kaydınız aranıyor, ve o kayıt geriye dönük oluşturulamıyor.

BiBilen'de nasıl çalışıldığını BiBilen Ol sayfasında, teklif başına ücret ve komisyon konusunu da teklif ücreti rehberinde yazdık.