Musluk tamiri, ev temizliği, eşya taşıma ya da özel ders. Bu işleri kendi hesabına yapmaya başlayan herkesin aklına aynı soru gelir. Vergi levhası olmadan iş yapılır mı, sigortamı kim yatırır, bir belge lazım mı? İnternette bu sorular genelde ceza haberiyle birlikte dolaşıyor. Bu rehber ceza listesi vermiyor. Hangi sorunun hangi kuruma ait olduğunu ve sırayla neye bakmanız gerektiğini anlatıyor.
Bu yazı genel bilgi verir, hukuki ya da mali tavsiye yerine geçmez. Kendi durumunuz için vergi dairenize, SGK'ya veya bir mali müşavire danışın. Genel çerçeve için serbest çalışan rehberimize da bakabilirsiniz.
Üç soru, üç ayrı kurum
Kafa karışıklığının çoğu, üç ayrı konunun tek soru gibi düşünülmesinden geliyor.
- Vergi Gelir İdaresi Başkanlığı'nın (GİB) ve bağlı olduğunuz vergi dairesinin işi.
- Sigorta Sosyal Güvenlik Kurumu'nun (SGK) işi.
- Meslek kaydı ve yeterlilik belgesi esnaf odası, Millî Eğitim Bakanlığı ya da işin türüne göre ilgili bakanlığın işi. Nakliyede bu Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı oluyor.
Birinde işinizi yoluna koymanız ötekileri kendiliğinden çözmüyor. Vergi dairesinde kaydınızın olması sizi otomatik olarak doğru sigorta türüne sokmaz, ustalık belgeniz de vergi durumunuzu belirlemez. Aşağıdaki sıra bu yüzden üçünü ayrı ayrı ele alıyor.
1. İşin vergi açısından ne sayıldığını öğrenin
Gelir Vergisi Kanunu'nun 65. maddesi serbest mesleği, sermayeden çok kişisel emeğe ve mesleki bilgiye dayanan, ticari nitelikte olmayan ve kimseye bağlı olmadan kendi adına yapılan iş olarak tanımlıyor. Özel ders çoğu zaman bu tarife yakın duruyor. Kanun tamir, montaj, temizlik ve nakliyeyi tek tek "esnaf" ya da "serbest meslek" diye sınıflamıyor. Ücretle yapılan bu işler çoğu zaman ticari kazanç sayılıyor. Sermaye ve işletme değil de mesleki bilgi öne çıkıyorsa serbest meslek söz konusu oluyor. İşinizin hangi gruba girdiği vergi türünü ve kesmeniz gereken belgeyi değiştiriyor, çoğu zaman sigorta türünü de. Bu ayrımı kendi başınıza kesinleştirmeye çalışmayın, ilk soruyu vergi dairesine ya da mali müşavire sorun.
Vergi Usul Kanunu'nun 153. maddesi, vergiye tabi ticaret ve sanat erbabının ve serbest meslek erbabının işe başladıklarını vergi dairesine bildirmesini zorunlu tutuyor. Serbest meslek erbabı için 236. madde, her tahsilatta iki nüsha serbest meslek makbuzu düzenlenmesini ve bir nüshanın müşteriye verilmesini istiyor.
Ara sıra, düzenli olmayan işler için kanunda ayrı bir değerlendirme var. Özel ders vermek yasal mı ve vergisi var mı sorusunu bu ayrım üzerinden ayrı bir yazıda anlattık. Sınır tutarı her yıl değiştiği için güncel rakamı GİB'in duyurularından kontrol edin.
2. Esnaf muaflığına girip girmediğinize bakın
Esnaf muaflığı, Gelir Vergisi Kanunu'nun 9. maddesinde sayılan bazı küçük işlerin gelir vergisinden muaf tutulması demek. Maddenin ikinci bendi, bir işyeri açmadan, gezici olarak ve doğrudan tüketiciye iş yapan küçük sanat erbabını sayıyor. Örnek olarak musluk tamircisi, çilingir, ayakkabı tamircisi, çamaşır yıkayıcısı ve hamallar geçiyor. Liste örnek veriyor, kapalı bir liste olarak okunmamalı. Maddenin son bendi benzer işlerin de Maliye Bakanlığı kabul ederse muaflığa girebileceğini söylüyor.
Muaflığın bazı koşulları kanunda açıkça yazıyor.
- İşyeri açmadan, gezici olarak ve işi doğrudan tüketiciye yaparak çalışmak. Başka bir vergi mükellefine bağlı çalışan, yani onun işini taşeron gibi yapan biri muaflıktan yararlanamıyor.
- Aynı kişinin ticari, zirai veya mesleki kazancı yüzünden gerçek usulde gelir vergisine tabi olmaması.
Kanun belgeden iki yerde söz ediyor. Bir fıkrada esnaf odasına kayıt olup belediyeden "Esnaf Muaflığı Belgesi" alınması geçiyor. Daha sonra eklenen bir fıkrada ise şartları taşıyanlara talep etmeleri hâlinde vergi dairesince "Esnaf Vergi Muafiyeti Belgesi" verileceği yazıyor. 2012 tarihli bir tebliğe göre vergi dairesinin bu belgesini almak isteğe bağlı ve belge düzenlendiği tarihten itibaren üç yıl geçerli. Belediye belgesinin bugün fiilen istenip istenmediğini resmî bir kaynaktan doğrulayamadık. Hangisinin size lazım olduğunu belediyenize ve vergi dairenize sorun. Esnaf muafiyeti belgesi nasıl alınır sorusunun güncel cevabı GİB'in resmî sitesinde yer alıyor.
Muaf olmak her şeyden muaf olmak anlamına gelmiyor. Kanun, muaf esnafın iş için aldığı mallara ve giderlere ait belgeleri saklamasını istiyor.
3. Sigorta türünü belirleyin
Sigorta tarafında ilk soru, bu işi kendi adınıza mı yapıyorsunuz, yoksa birinin yanında mı çalışıyorsunuz?
Kendi adınıza çalışıyorsanız
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 4. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi, halk arasında Bağ-Kur diye bilinen sigortalılığı düzenliyor. Bu bent, hizmet akdi olmadan kendi adına ve hesabına çalışanlardan ticari kazanç veya serbest meslek kazancı nedeniyle gelir vergisi mükellefi olanları sigortalı sayıyor. Aynı bent gelir vergisinden muaf olup esnaf ve sanatkâr siciline kayıtlı olanları da sayıyor. Yani muaf olmak sigortasız kalmak anlamına gelmiyor. Kanunun 6. maddesinin (k) bendinde bir istisna var. Aylık faaliyet geliriniz, giderler düşüldükten sonra kanunda tanımlı günlük kazanç alt sınırının otuz katından azsa ve bunu Esnaf ve Sanatkârlar Odaları Birliği'nden alacağınız muafiyet belgesiyle belgelerseniz bu kapsamda sigortalı sayılmıyorsunuz. Bu belgenin SGK'ya on gün içinde ulaştırılması gerekiyor. Sınırın güncel tutarı her yıl değişiyor, istisnaya girip girmediğinizi SGK'ya sormadan varsaymayın.
Evde temizlik yapıyorsanız
Evde temizlik işi yapanların sigortası için 5510 sayılı Kanun'un ek 9. maddesi ayrı bir kural koyuyor. Bir veya birkaç kişinin evinde çalışan biri, aynı kişinin yanında ayda 10 gün ve daha fazla çalışıyorsa ona hizmet akdiyle çalışanların kuralları uygulanıyor ve bildirimi evi işleten kişi yapıyor. Aynı kişinin yanında ayda 10 günden az çalışılıyorsa çalıştıran kişi iş kazası ve meslek hastalığı primi ödüyor, hastalık sigortası uygulanmıyor. Bu durumda çalışan, emeklilik ve genel sağlık sigortası primini kendisi ödemeyi seçebiliyor. Günler her ev için ayrı sayılıyor.
Ek 9, bir kişinin evde çalıştırıldığı durumu düzenliyor. Temizliği kendi adınıza ve bağımsız yapıyorsanız, vergi ve esnaf sicili durumunuza göre yukarıdaki kendi adına çalışma kuralları devreye girebilir. Hangisine girdiğinizi hiçbir resmî metin temizlikçi için tek cümleyle söylemiyor, SGK il ya da merkez müdürlüğüne sorun.
Hiçbirine girmiyorsanız
Zorunlu sigortalı olmayan biri isteğe bağlı sigortaya başvurabiliyor. SGK'nın isteğe bağlı sigorta sayfasına göre başvuranın Türkiye'de oturması, 18 yaşını doldurmuş olması, 5510 sayılı Kanun'a göre zorunlu sigortalı olmayı gerektirecek şekilde çalışmaması ve kendi sigortalılığından malullük ya da yaşlılık aylığı almıyor olması gerekiyor. Ay içinde 30 günden az çalışanlar da başvurabiliyor. Başvuru İsteğe Bağlı Sigorta Giriş Bildirgesi ile sosyal güvenlik il müdürlüğüne ya da merkezine yapılıyor, e-Devlet üzerinden de yapılabiliyor. Sigortalılık, başvurunun SGK kayıtlarına girdiği günün ertesi günü başlıyor. İsteğe bağlı sigorta primi ne kadar sorusunun cevabı her yıl değişiyor, güncel tutarı aynı sayfadan kontrol edin.
Sigortasız geçen aylar emeklilik için sayılan prim günlerine eklenmiyor. Bunu bir ceza olarak düşünmeyin, geri dönüp doldurulması zor bir boşluk olarak düşünün.
4. Mesleğinizin belge isteyip istemediğine bakın
Ustalık ve kalfalık belgesi
3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu'nun 30. maddesine göre ustalık belgesi olanlar ya da onları çalıştıranlar bağımsız işyeri açabiliyor. Kanun kapsamına alınan il ve mesleklerde belediyeler, işyeri açılışında esnaftan ya da işyerinde o meslek dalında çalışan en az bir kişiden ustalık belgesi veya en az ön lisans diploması istemek zorunda. Kanun bu şartı işyeri açılışına bağlıyor ve her meslek her ilde kapsamda değil. Ustalık belgesi nereden alınır sorusunun cevabı da buna bağlı. Kendi mesleğinizin kapsamda olup olmadığını il millî eğitim müdürlüğüne ya da esnaf odanıza sorun.
Esnaf odası kaydı
5362 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Meslek Kuruluşları Kanunu, esnaf ve sanatkârı gezici ya da sabit bir mekânda çalışmasına bakmadan tanımlıyor ve vergiden muaf olanları da bu tanıma katıyor. Kanuna göre önce esnaf ve sanatkâr siciline kayıt yapılıyor, oda kaydı ondan sonra geliyor. Seyyar çalışanların kaydı oturdukları yerdeki odaya gönderiliyor. Sicile kayıt, yukarıda anlatılan sigorta konusuyla da bağlantılı.
Nakliyat için gerekli belgeler
Karayolu Taşıma Yönetmeliği'nin 5. maddesi, kapsamdaki taşımacılık işlerini yapacak kişilerin işlerine uygun yetki belgesini Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı'ndan almasını istiyor. Yönetmelikte K3 yetki belgesi, ticari amaçla taşınma eşyası taşımacılığı yapacaklara veriliyor. Evden eve nakliyat bu tanımın içine giriyor. Yönetmelikte şehir içi taşımayı kapsam dışı bırakan bir hüküm bulamadık. Kapsam dışı sayılanlar, ticari olmayan taşımalar. Kamyonetle ücretli taşıma yapacaksanız Mayıs 2026'da yönetmeliğe tek kamyonetle çalışanlar için daha hafif bir K3 yolu eklendi. Araç, kapasite ve ücret şartları zaman zaman değişiyor, güncel durumu başvurmadan önce Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı'nın bölge müdürlüğüne sorun.
Özel ders
Özel derste belge sorusu, dersi kimin verdiğine ve nerede verildiğine göre değişiyor. Devlet okulunda öğretmen olmak ya da ders için ayrı bir yer açmak işin kurallarını baştan değiştiriyor. Bunu özel ders yazımızda ayrıntısıyla anlattık.
5. Ne zaman mali müşavire gitmeli
Aşağıdaki durumlardan biri sizde varsa bir mali müşavirle bir kez oturup konuşmak, sonradan düzeltmeye uğraşmaktan daha kolay olur.
- İşiniz hem esnaf faaliyetine hem serbest mesleğe benziyor ve hangisi olduğuna karar veremiyorsunuz.
- Maaşlı bir işiniz var ve yanında kendi hesabınıza iş yapmaya başlıyorsunuz.
- Yanınıza yardımcı almayı düşünüyorsunuz.
- Bir şirketin işlerini düzenli olarak yapıyorsunuz. Kanun, işi vergi mükelleflerine "bağlılık arz edecek şekilde" yapanlara muaflık tanımıyor. Mevzuat bu ifadeyi tanımlamıyor ve bir uygulama üzerinden müşteri bulmanın bunu etkileyip etkilemediğini söyleyen resmî bir metin bulamadık. Bu durumda vergi dairenize yazılı soru sormanız en güvenlisi.
- Geçmiş yıllarda kayıtsız çalıştınız ve durumu düzeltmek istiyorsunuz.
BiBilen bu işlerin neresinde
BiBilen'de profil açmak, vergi kaydının, sigortanın ya da meslek belgesinin yerini tutmuyor. Bu yükümlülükler, hangi kanaldan müşteri bulursanız bulun aynı kalıyor. BiBilen'in yaptığı, iş arayan müşteriyle sizi buluşturmak. Nasıl çalıştığını BiBilen olmak ve fiyatlandırma sayfalarında anlattık.
Sık sorulan sorular
Vergi levhası olmadan iş yapılır mı?
Esnaf muaflığının şartlarını taşıyorsanız gelir vergisi mükellefi olmadan çalışabiliyorsunuz. Şartları taşımıyorsanız, vergi usul kanunu işe başlamayı vergi dairesine bildirmeyi zorunlu tutuyor. Hangi gruba girdiğinizi vergi dairesi netleştirir.
Esnaf muafiyeti belgesi ile internetten satış yapılır mı?
Kanunun 9. maddesinin onuncu bendi, evde üretilen malları internetten satanlar için ayrı bir muaflık düzenliyor ve ticari banka hesabı şartı koyuyor. Bu bent ürün satışı için. Tamir, temizlik ya da ders gibi hizmetleri kapsamıyor.
Serbest çalışan sigorta primi ne kadar?
Tutar sigorta türüne ve her yıl açıklanan prime esas kazanç sınırlarına göre değişiyor. Buraya rakam yazmıyoruz, çünkü gelecek yıl yanlış olur. Güncel tutarı SGK'nın sitesinden ya da e-Devlet'ten öğrenebilirsiniz.
Kalfalık belgesi ile iş yeri açılır mı?
3308 sayılı Kanun'un 30. maddesi bağımsız işyeri açmayı ustalık belgesine bağlıyor. Kalfalık belgesi bu maddede sayılmıyor, kalfalar ustalık eğitimi ve sınavıyla usta olabiliyor. Kanun kapsamına girmeyen meslekler için kurallar ilgili meslek kuruluşundan ve belediyeden geliyor. Kendi mesleğiniz ve iliniz için esnaf odanıza sorun.
Fatura kesmeden iş yapmanın cezası nedir?
Ceza türleri ve tutarları her yıl güncelleniyor, bu yüzden burada rakam vermiyoruz. Bunun yerine şuna bakın: işe başladığınızı bildirdiniz mi ve kestiğiniz belge işinize uygun mu? Bu iki sorunun cevabı netleşince, hangi durumda neyle karşılaşabileceğinizi vergi dairesine ya da mali müşavirinize sormak da kolaylaşır.
